สวัสดีครับ
ในช่วงปลายเดือนเมษายนของทุกปี ประเทศไทยมักเผชิญกับอากาศที่ร้อนจัด หลายพื้นที่มีอุณหภูมิสูงเกิน 40 องศาเซลเซียส ซึ่งไม่เพียงทำให้รู้สึกไม่สบายตัว แต่ยังอาจนำไปสู่ภาวะอันตรายที่เรียกว่า “ฮีทสโตรก (Heat Stroke)” หรือภาวะลมแดด ซึ่งอาจรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตได้1
โดยทั่วไป เรามักเข้าใจว่า ฮีทสโตรก เกิดจากการอยู่กลางแดดเป็นเวลานาน แต่ในความเป็นจริง ภาวะนี้ไม่ได้ขึ้นกับอากาศร้อนเพียงอย่างเดียว หากแต่เกี่ยวข้องกับ “ ความสามารถของร่างกายในการปรับตัวต่อความร้อน” ซึ่งได้รับอิทธิพลจากพฤติกรรมและวิถีชีวิตของเราอย่างมีนัยสำคัญ
กล่าวอีกนัยหนึ่ง คนสองคนอยู่ในสภาพอากาศเดียวกัน แต่ความเสี่ยงต่อฮีทสโตรกอาจไม่เท่ากัน

Heat Stroke: เมื่อร่างกายระบายความร้อนไม่ทัน
ร่างกายของเรามีระบบควบคุมอุณหภูมิที่ซับซ้อน เมื่ออุณหภูมิภายนอกสูงขึ้น ร่างกายจะระบายความร้อนผ่านเหงื่อ
และการขยายตัวของหลอดเลือดที่ผิวหนัง แต่หากความร้อนสะสมมากเกินไป หรือร่างกายไม่สามารถระบายความร้อนได้เพียงพอ อุณหภูมิแกนกลางของร่างกายจะสูงขึ้นอย่างรวดเร็วจนเกิน 40 องศาเซลเซียส ส่งผลต่อระบบประสาทส่วนกลางและการทำงานของอวัยวะสำคัญ ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญของฮีทสโตรก(1)
อาการที่พบได้ ได้แก่ ตัวร้อนจัด อ่อนเพลีย เวียนศีรษะ คลื่นไส้ สับสน พูดไม่ชัด หรือหมดสติ ซึ่งถือเป็นภาวะฉุกเฉิน
ทางการแพทย์ที่ต้องได้รับการดูแลอย่างเร่งด่วน(2)

ทำไมบางคนเสี่ยงมากกว่า: คำตอบอยู่ที่ “วิถีชีวิต”
ในมุมมองของเวชศาสตร์วิถีชีวิต (Lifestyle Medicine) ฮีทสโตรก ไม่ได้เป็นเพียงผลของสิ่งแวดล้อม
แต่เป็นผลของ “ความร้อน และ ความพร้อมของร่างกาย”
หลักฐานทางระบาดวิทยาพบว่า ปัจจัยเสี่ยงสำคัญ ได้แก่ อายุที่มากขึ้น โรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจ เบาหวาน และความดันโลหิตสูง รวมถึงภาวะน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน(3)
ขณะเดียวกัน พฤติกรรมในชีวิตประจำวันก็มีบทบาทสำคัญ เช่น
• การนอนหลับไม่เพียงพอ ซึ่งรบกวนการควบคุมอุณหภูมิของร่างกาย
• การขาดน้ำสะสม ซึ่งทำให้ประสิทธิภาพการระบายความร้อนลดลง
• การดื่มแอลกอฮอล์ ซึ่งเพิ่มการสูญเสียน้ำและรบกวนระบบประสาท
• การออกแรงหนักในสภาพอากาศร้อนโดยที่ร่างกายยังไม่ปรับตัว (heat acclimatization)
ปัจจัยเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า ความเสี่ยงของ Heat Stroke สามารถลดลงได้ผ่านการปรับพฤติกรรมอย่างเหมาะสม(3,4)

สัญญาณเตือนที่ไม่ควรมองข้าม
ในช่วงอากาศร้อน หากมีอาการอ่อนเพลียมากผิดปกติ เวียนศีรษะ คลื่นไส้ หรือใจสั่น ควรรีบหยุดกิจกรรมและหาที่ร่มทันที
หากมีอาการรุนแรง เช่น ตัวร้อนจัด สับสน พูดไม่ชัด หรือหมดสติ ควรรีบนำส่งโรงพยาบาลโดยเร็ว เนื่องจาก Heat Stroke เป็นภาวะฉุกเฉินที่อาจนำไปสู่ภาวะล้มเหลวของหลายอวัยวะและเสียชีวิตได้หากไม่ได้รับการรักษาอย่างทันท่วงที(1,2)

ป้องกันได้ เริ่มจากพฤติกรรมพื้นฐาน
แม้สภาพอากาศจะควบคุมไม่ได้ แต่ความเสี่ยงของ Heat Stroke สามารถลดลงได้ด้วยการปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวัน
แนวทางที่มีหลักฐานสนับสนุน ได้แก่ การดื่มน้ำอย่างเพียงพอ การหลีกเลี่ยงกิจกรรมกลางแจ้งในช่วงแดดจัด การสวมใส่เสื้อผ้าที่เหมาะสม การพักผ่อนให้เพียงพอ และการปรับตัวต่อสภาพอากาศร้อนอย่างค่อยเป็นค่อยไป(4)
มาตรการเหล่านี้อาจดูเรียบง่าย แต่เป็นหัวใจสำคัญของการป้องกันภาวะลมแดด

สุขภาพที่ดี เริ่มจากการเข้าใจร่างกาย
ฮีทสโตรก เป็นตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นว่า สุขภาพไม่ได้ขึ้นกับสิ่งแวดล้อมเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นกับความสามารถของร่างกายในการปรับตัว ซึ่งถูกกำหนดโดยวิถีชีวิตของเรา
การนอนหลับที่เพียงพอ การดื่มน้ำอย่างเหมาะสม การควบคุมน้ำหนัก และการรับฟังสัญญาณเตือนของร่างกาย ล้วนเป็นองค์ประกอบสำคัญของการป้องกันโรคในมุมของเวชศาสตร์วิถีชีวิต หลักฐานจากองค์การอนามัยโลกและวรรณกรรมทางการแพทย์ชี้ว่า การปรับพฤติกรรมสุขภาพในชีวิตประจำวันสามารถลดความเสี่ยงของโรคที่เกี่ยวข้องกับความร้อนและโรคไม่ติดต่อเรื้อรังได้อย่างมีนัยสำคัญ(3,4)
และเมื่อเราทำได้ เราก็อาจมีโอกาสที่จะ “แก่ช้า เจ็บสั้น อายุยืนแบบมีคุณภาพ” พบกันใหม่ฉบับหน้า
หลังวันหยุดยาว เราจะชวนผู้อ่านมา “รีเซ็ตสุขภาพและระบบเผาผลาญ” ไปด้วยกัน ในหัวข้อ “หลังวันหยุดยาว ร่างกายรวนจริงหรือคิดไปเอง” ครับ

รศ.ดร.นพ.ภูดิท เตชาติวัฒน์ และ ดร.นพ.พรเทพ ศิริวนารังสรรค์
สถาบันสุขภาวะพิสิฐ สมาคมเวชศาสตร์ป้องกันแห่งประเทศไทย
KALM Center และ สมาคมโค้ชเวชศาสตร์วิถีชีวิตและเวลเนสไทย
25 เมษายน 2569

เอกสารอ้างอิง
1. Bouchama A, Knochel JP. Heat stroke. N Engl J Med. 2002;346(25):1978–1988.
2. Epstein Y, Yanovich R. Heatstroke. N Engl J Med. 2019;380:2449–2459.
3. World Health Organization. Heatwaves and health: guidance on warning-system development. Geneva: WHO; 2015.
4. Centers for Disease Control and Prevention. Heat-related illness. Atlanta: CDC; 2023.